![]() Index bronstijd in Nederland Index eerste boeren in Nederland
De prehistorische mens en bijgeloof
Ik ben geen archeoloog of psycholoog, maar probeer met gezond verstand te beredeneren hoe de gedachtenwereld van de prehistorische mens kan zijn
geweest en probeer te verklaren hoe het (bij)geloof ontstond.
Om te leren begrijpen hoe de prehistorische mens omging met (bij)geloof, is het noodzakelijk om te beredeneren hoe men reageerde op onverklaarbare verschijnselen. Men gelooft niet "zomaar" in een soort God, in bijgeloof zoals offers brengen en dat soort zaken. Stel, je bent een boer(in), je hebt vee, een gezin en alles gaat z'n gangetje. Tot je op een dag wakker wordt, de dieren zijn opeens ziek en gaan dood. Je snapt er niets van; je begrijpt niet waardoor ze opeens ziek werden en dit is een regelrechte ramp voor je gezin. Want dit kan betekenen dat jullie honger gaan lijden of zelfs dood gaan. Ook je stamgenoten begrijpen het niet en al heel gauw gaan ook hun dieren dood. Tot overmaat van ramp komt er een misoogst doordat er te weinig regen is gevallen.
In deze situatie kijk je om je heen. Je kijkt, met jouw beperkte kennis, wat de oorzaken (en natuurlijk ook de gevolgen) kunnen zijn van deze rampen en hoe je je gezin kan voeden. Deze beschrijving was geen theorie maar heel gewoon in de prehistorie (en nu nog in sommige ontwikkelingslanden). Het is de basis van ontwikkeling en de zoek naar oplossingen voor problemen, maar natuurlijk zonder de kennis die we nu hebben over virussen en besmetting. Tegenwoordig heeft de mens een behoorlijke kennis en toch blijven er rampen bestaan waar we geen raad mee weten. Maar vroeger waren rampen zoals plotselinge dierziektes natuurlijk veel erger voor een boer en zijn gezin, omdat we ons nu vaak kunnen richten tot bijvoorbeeld internationale organisaties. Maar tot wie kan je je wenden als je alleen maar je stamgenoten hebt en je eigen en gemeenschappelijke kennis? Wie weet een oplossing?
Gelukkig was men niet helemaal dom.
Men kon van generatie op generatie allerlei kennis overdragen; in die zin speelden de ouderen de rol van bibliotheek en school in één. We zien, als we de "etno-archeologie" gebruiken, bijvoorbeeld de medicijnmannen bij de Amerikaanse indianen en stammen in Afrika die een vergelijkbare functie vervullen. Bij de benadering van deze problemen maak ik onderscheid tussen het voorkomen van rampen, het op dat moment ermee omgaan en na de ramp. 1. Het voorkomen van rampen
Net als tegenwoordig probeerde men destijds natuurlijk rampen te voorkomen, alleen was de benadering compleet anders. De noodzaak om rampen te voorkomen is logisch: het gaat om leven en dood en vooral de feiten dat je mogelijkheden heel beperkt zijn en de gevolgen rampzalig, spreken voor zich.
Maar hoe?
Er zijn diverse mogelijkheden, maar omdat de oorzaak zo onzichtbaar is richt je je vanzelfsprekend tot "onzichtbare" wezens; geesten, zowel van/in dieren en planten (animisme) als van voorouders. 2. Het genezen van ziektes
-het namaken van het zieke lichaamsdeel in hout of brons (Galliërs) en dat in water gooien (afbeelding
rechts: een bronzen oor, gevonden bij Bibracte, N-O Frankrijk)
3. Na de ramp
|